1. ÖĞRETMEN YETİŞTİRME

Milli Eğitimi Geliştirme Projesi (MEGP) kapsamında, MEB ve YÖK iş birliğinde eğitim fakültelerinde öğretmen yetiştirme süreci yeniden  düzenlenmiştir.

1.1. EĞİTİM FAKÜLTELERİ ÖĞRETMEN YETİŞTİRME PROGRAMLARININ YENİDEN DÜZENLENMESİ

4306 sayılı Yasa ile uygulamaya giren sekiz yıllık ilköğretimin getirdiği öğretmen gereksinimi de göz önünde bulundurularak, ilk ve ortaöğretim kurumlarında kısa ve uzun vadede gereksinim duyulacak öğretmenlerin yetiştirilmesi amacıyla MEB ve YÖK’ün iş birliğinde, öğretmen yetiştirme programları yeniden düzenlenmiştir.       1998-1999 öğretim yılından itibaren uygulanmaya başlayan yeni sistemde;

1.Okul öncesi ve ilköğretim öğretmenlerinin lisans düzeyinde,

2. Ortaöğretim öğretmenlerinin ise;

Yabancı Dil, Müzik, Resim, Beden Eğitimi, Özel Eğitim, Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri alanlarında dört yıllık lisans düzeyinde,

Fen, Matematik ve Sosyal Alan öğretmenlerinin ise tezsiz yüksek lisans (3,5+1,5=5 yıl veya 4+1,5=5,5 yıl) seçeneğiyle

 yetiştirilmesi esası getirilmiştir.

Ayrıca, bir öğretmenden birkaç alanda yararlanmak amacıyla, ilköğretim okullarında görev alacak öğretmenlerin yetiştirildiği programlarda, yan alan uygulaması zorunluluğu uygulamaya konulmuştur.

Öğretmenlik sertifika programları;

•  Okul Öncesi Öğretmenliği Sertifika Programı (29 kredi/saat),
•   İlköğretim (Sınıf) Öğretmenliği Sertifika Programı (33 kredi/saat),
•   İngilizce Öğretmenliği Sertifika Programı (31 kredi/saat)

olarak 1997-1998 eğitim-öğretim yılından itibaren uygulamaya konulmuş ve 1998-1999  öğretim yılında ise, 34 eğitim fakültesinde sertifika programı açılmıştır. 2000 yılı Mayıs ayında yapılan değerlendirmeler sonucu, 01/06/2000 tarihinden itibaren okul öncesi öğretmenliği sertifika  programına son verilmiş, 25 kredilik sınıf öğretmenliği sertifika programının kapsamı daraltılarak eğitim fakültelerinin 16 bölümü ile sınırlandırılmıştır. İngilizce öğretmenliği sertifika programına ise aynen devam edilmiştir. Ayrıca; acele öğretmen gereksinimi nedeniyle, Fen-Edebiyat fakültelerinin Edebiyat ve Matematik bölümleri mezunları ile aynı alandaki, 2000-2001 eğitim yılı son sınıf öğrencilerine yönelik olarak Matematik, Türkçe/Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenliği için sertifika programlarının açılması sağlanmıştır.

1.3. AKREDİTASYON

Her çocuğun nitelikli bir öğretmen tarafından yetiştirilmesi için gerekli olan, kalite güvence sistemi anlamına gelen

akreditasyon kapsamında, MEB ve öğretmen yetiştiren yükseköğretim kurumu temsilcilerinden oluşan bir çalışma grubu oluşturulmuştur. Bu grup, pilot olarak seçilen ODTÜ, Anadolu, Çukurova, Gazi, Dokuz Eylül ve Karadeniz Teknik Üniversitelerinin eğitim fakültelerinde konu ile ilgili gerekli  çalışmaları tamamlamıştır.

1.4. ÖĞRETMEN YETİŞTİRME TÜRK MİLLİ KOMİTESİ

 Öğretmen yetiştiren yükseköğretim kurumlarında uygulanan programları denetleyen, değerlendiren, geliştiren ve YÖK’ün öğretmen yetiştirme ile ilgili kararları oluşturmada danışma organı olarak faaliyet gösteren “Öğretmen Yetiştirme  Türk Millî Komitesi’nde MEB’in üye sayısı  5’e çıkarılmıştır.

1.5. ÖĞRETMEN YETERLİK GÖSTERGELERİ

 MEB’in ilgili birimleri ile üniversite temsilcilerinden oluşturulan komisyon tarafından, öğretmen yeterlilik göstergelerinin tespiti konusunda yapılan çalışmalar tamamlanmıştır. Öğretmen yeterlilik göstergeleri aşağıda belirtilen hizmetlerin gerçekleştirilmesinde kullanılmaktadır.

• Öğretmen yetiştirme politikalarının belirlenmesinde,
• Öğretmenlerin hizmet öncesi eğitiminde
• Öğretmenlerin seçiminde,
• Öğretmenlerin denetlenmesi ve performanslarının  değerlendirilmesinde,
• Öğretmenlerin kendilerini geliştirmesinde,
• Öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerinde kullanılmaktadır.

1.6 ÖĞRETMEN İHTİYACI

İl ve bölge düzeyinde öğretmen başına düşen öğrenci sayısı tespit edildikten  sonra öğretmen ihtiyaç analizi belirlenmiştir. Buna göre;

• Okul öncesinde 20 öğrenciye 1 öğretmen,
• İlköğretimde 30 öğrenciye 1 öğretmen,
• Genel ortaöğretimde okullaşma oranındaki (91x54 öğretmen) artış,
• Mesleki ve teknik ortaöğretimde okullaşma oranındaki (427x68 öğretmen) artış    esas alınmıştır.

*Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Plânında belirlenen hedefleri göstermektedir.

2. ÖĞRETMENLERE İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER

2.1.     NORM KADRO

MEB, ülke düzeyinde öğretmen dağılımını adil ve dengeli olarak sağlamak amacıyla öğretmen istihdamında norm kadro uygulaması getirmiştir. Bu uygulamayı içeren  esasların belirlenmesinde;

• Okul ve kurumlarda yönetim, eğitim ve öğretim hizmetlerinin gerekli ve yeterli personelce yürütülmesi,
• Personel boyutunda atıl kapasite yaratılmaması, var olan atıl kapasitenin ihtiyaç duyulan okul ve kurumlara yönlendirilmesine zemin oluşturarak verimliliğe dönüştürülmesi,
• Eğitim yönetiminin her sürecinde, edinilen çağdaş teknolojiden en etkin ve verimli biçimde yararlanılmasının gerekliliği,
• Bir öğretmene düşecek haftalık toplam ders yükünün yasal boyutta öngörülen sınırlar içinde kalması,
• Okul ve kurumların tür ve derecelerine göre her bir sınıf, şube veya gruptaki öğrenci sayısının uluslar arası normlarda kabul edilen sınırlar içinde olması temel ilke olarak alınmıştır.

 2.1.1. Norm kadroya niçin gereksinim duyulmuştur?

Öğretmenlerin yetiştirilme ve istihdamları, eğitim sistemi içinde çok önemli bir yer tutmaktadır. Nitekim, T.C. Anayasası’nın “Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.”

1739 Sayılı Milli Eğitim Temel Yasası’nın “Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır.” yönündeki hükümlerinin bir gereği olarak eğitim olanaklarının, yurdun her köşesine adil ve dengeli olarak sunulması, kaçınılmaz bir zorunluluktur. Bu nedenle, 7’nci Beş Yıllık Kalkınma Plânı’nın da bir gereği olarak, 3797 sayılı Milli Eğitim Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Yasa’nın 62’nci maddesi 03.04.1998 tarih ve 4359 sayılı Yasa’yla değiştirilerek, MEB’e tahsis edilen serbest kadroların MEB, Maliye Bakanlığı ve Devlet Personel Başkanlığınca birlikte hazırlanacak yönetmelikle belirlenecek standartlara göre dağıtılması öngörülmüştür. Bu hüküm doğrultusunda Norm Kadro Yönetmeliği hazırlanmıştır.

 2.1.2. Norm Kadro Uygulaması

Yönetmelik doğrultusunda, her eğitim kurumunun yönetici ve branşlar itibariyle öğretmen sayısına ilişkin norm kadroları belirlenmekte; MEB tarafından onaylanarak illere gönderilmektedir.Norm kadro belirlemesinde öğrenci sayısı, haftalık ders yükü, derslik sayısı esas alınmaktadır. Bu şekilde belirlenen norm kadrolarla okullarda görevli bulunan yönetici ve öğretmenler ilişkilendirilmektedir. Okullarda norm kadro fazlası olarak belirlenen öğretmenler, birden fazla eğitim bölgesi oluşturulan yerleşim yerlerinde, koordinatör okul veya kurumlara atanmakta, tek eğitim bölgeli yerleşim yerleri ile köy ve kasaba statüsündeki yerleşim yerlerinde bulunan okullardaki fazla öğretmenler ise görevli oldukları okullarda bırakılmaktadır.

2.1.3. Norm Kadro Öncesinde Merkezi Okullardaki Yığılmalar ve Norm Kadro ile Sağlanan Öğretmen Tasarrufu

Her eğitim kurumunun, öğrenci ve buna paralel olarak haftalık ders yükündeki artış ile okul ve derslik sayısındaki pozitif gelişmeler norm kadro sayısında artış yaratacaktır. Bu nedenle hiçbir eğitim kurumuna, mevcut öğretmen sayısının üzerinde atama yapılmayacaktır. Böylece, olması gerekenden fazla öğretmen çalıştırılamayacağından, sayısal bazda yapay artışlar önlenmiş olacaktır.

1999 itibariyle MEB kadrolu öğretmen sayısı 455.000’dir. Bu sayının 102.000’i eğitim yöneticisi, yani okul müdürü ve müdür yardımcısı iken norm kadro düzenlemesi ile yönetici kadro sayısı 55.000’e indirilmiştir. 1999 yılı  itibariyle norm kadro öncesi; fazla öğretmen sayısının 59.000, öğretmen ihtiyacı    108.000 olduğu gözlenmiştir. Bu 59.000 fazla öğretmen, 8 derslikli yaklaşık 3.687 ilköğretim okulunun toplam öğretmen sayısını karşılamaktadır. İl ve ilçe merkezleri dışındaki, yani kırsal kesimdeki ilköğretim okullarının toplam sayısı 19.789’dur.  59.000 fazla öğretmenle kırsal kesimdeki ilköğretim okullarının % 18,6’sının ihtiyacı tamamen karşılanmaktadır.

Uygulamanın başlangıcında 59.000 fazla öğretmenin, bütçe çıktısı ortalama 300 milyondan aylık 17 trilyon 700 milyar, yıllık 212 trilyon 400 milyardır. Bu öğretmenlerin görev yapması gereken okullarda vekil veya ders ücreti karşılığı görevlendirilenlere ödenen ücretler de düşünüldüğünde, bu rakam 300 trilyonun üzerine çıkar. Bu rakam bugünkü değerle yaklaşık 450 trilyondur.

MEB 2001 malî yılı bütçesi 4 katrilyon 46 trilyon 305 milyardır. Personel giderleri ise, 3 katrilyon 171 trilyon 460 milyardır. Yani personel giderleri bütçenin % 78.3’üdür. Fazla öğretmenler için sözü edilen 450 trilyonluk ödenek, personel giderlerinin % 14’ü, MEB bütçesinin % 11’i kadardır.

Bugün fazla konumdaki öğretmen sayısı 15.000’lere inmiş, yapılan düzenlemelerle yönetici yardımcıları hariç yaklaşık 32.000 öğretmen aktif duruma getirilmiştir.

2.2.  ÖĞRETMEN ATAMALARI VE YER DEĞİŞTİRMELERİ

Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Eğitim Kurumları Öğretmenlerinin Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği ile; öğretmen ihtiyacı ve çalışma koşulları yönünden benzerlik gösteren iller gruplandırılarak, Türkiye üç hizmet bölgesine ayrılmıştır.

Bu hizmet bölgelerinden genellikle kalkınmada birinci derecede öncelikli yöreler olarak belirlenen illeri de kapsar biçimde oluşturulan ikinci ve üçüncü hizmet bölgeleri, zorunlu hizmet bölgesi olarak belirlenmiştir. Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarih itibariyle (11.06.2000) öğretmenlik görevine atananlar bu bölgelerden en az birinde üç veya dört yıl zorunlu olarak görev yapacaklardır. Böylelikle öğretmenlerin kendi isteklerine bağlı olarak yapılacak atamalarla ihtiyacı karşılanamayan illerin deneyimli öğretmen gereksinimi karşılanmış olacaktır.

Özre bağlı yer değiştirmeler; sağlık durumu, eş durumu ve öğrenim özrü olmak üzere 3 grupta düzenlenmiştir. Norm kadro yönetmeliği ile getirilen esaslar doğrultusunda; okul-kurum veya bölüm kapanması, program değişikliği, norm kadro sayısındaki azalma ve benzeri nedenlerle fazla durumda olan öğretmenlerin yer değiştirmelerine Yönetmeliğin yer değiştirmeye ilişkin koşullarına bağlı kalınmaksızın olanak tanınmaktadır.

Genel hayatı etkileyen deprem, su baskını, yangın ve benzeri doğal afetler nedeniyle oluşan öğretmen ihtiyacının karşılanmasında bu yönetmeliğin diğer hükümlerine bağlı kalınmaksızın, gerekli önlemlerin alınmasında yönetim yetkili kılınmıştır.

Norm kadro yönetmeliği çerçevesinde branşlar itibariyle fazla konumda bulunan öğretmenlerin norm kadro ile ilişkilendirilmesi yapılmadan bunların bulunduğu hizmet alanı veya eğitim kurumlarına diğer hizmet alanlarından hiçbir şekilde yer değiştirme suretiyle atama yapılmaması için tedbir alınmıştır. Zorunlu hizmet yükümlülüğü yönetmeliğin yürürlüğe girdiği 11.06.2000 tarihine çekilmiştir.

Ayrıca atamalarda; öğretmen alınacak alanlara, diğer koşulları da taşımaları kaydıyla, adayların mezun oldukları yükseköğretim programlarına göre aşağıda belirlenen öncelik sıralaması yapılmaktadır.

a) Eğitim fakültesi mezunları.

b) Öğretmen yetiştiren yükseköğretim programı dışında olmakla birlikte Talim ve Terbiye Kurulu Kararında yer verilen ve ortaöğretim alan öğretmenliği, tezsiz yüksek lisans programını bitirenler.

c) Eğitim fakültelerinin Matematik-Fen-Fizik-Kimya-Biyoloji-Coğrafya-Tarih-Sosyal Bilgiler-Almanca-Fransızca-Beden Eğitimi öğretmenliği programı ile eğitim bilimleri fakültesinin ve eğitim fakültelerinin eğitim bilimleri bölümlerinin eğitim programları, eğitim-öğretim yöneticiliği ve deneticiliği, eğitim yönetimi ve planlaması, eğitimde ölçme ve değerlendirme, halk eğitimi bölümü mezunlarından sınıf öğretmenliği sertifika programını bitirenler.(Bu uygulama bundan sonraki yıllar için kaldırılmıştır.)

d) Diğer yükseköğretim programlarından mezun olmakla birlikte atanacağı alana ait derslerden yeteri kadar kredi aldığını belgelendiren ortaöğretim alan öğretmenliği tezsiz yüksek lisans programını bitirenler.

Atama ve yer değiştirmelerde aday öğretmenler ve asıl öğretmenler 5 il tercihinde bulunabilmektedir. 2001 yılında tercih doğrultusunda yapılan atamaların oranı % 83.66’dır. Bu uygulama ile karşılıklı yer değiştirmeden (becayiş) kaynaklanan çirkin görüntüler kesin olarak ortadan kaldırılmıştır.

Öğretmenlerin özre dayalı yer değiştirmelerinde de istek, ihtiyaç, hizmet puanı ve norm kadro ölçüt alınarak değerlendirme yapılmaktadır.

2.2.1. Anadolu Lisesi Öğretmenlerinin

Ataması ve Seçimi

Öğretmenlerin, Anadolu liselerine, MEB tarafından seçilerek atanması zorunlu görülmüştür. Ancak, gerek bir kısım derslerin yabancı dille okutulma zorunluluğunun bulunduğu branşlardaki öğretmen kaynağının sayısal olarak yeterli olmaması, gerekse özellikle küçük yerleşim yerlerindeki Anadolu liselerine seçilen öğretmenlerin gitmek istememesi, öğretmen istihdamında sorun oluşturmaktadır. Bu sorunları aşabilmek için;

•  2000 yılından itibaren, yabancı dille okutulma zorunluluğu bulunan dersler dışındaki branş öğretmenleri için sınav yerine, en az hizmet sınırlaması ve sicilin başarılı olması ölçütü getirilmiş; başvuranların seçimi, İl Milli Eğitim Komisyonlarına bırakılmıştır.
•  2001 yılında, yabancı dille okutulması zorunlu bulunan derslerin öğretmenliklerine; 30 Eylül 2005 tarihine kadar bu dersleri yabancı dille okutabilecek niteliği kazanmaları ve yine en az hizmet sınırlaması ve sicili en başarılı olması koşuluyla aynı yöntemlerle öğretmen ataması  düzenlemesi yapılmıştır.

2.2.2.  Asker Öğretmenler

4306 sayılı Yasa’nın yürürlüğe girmesinden sonra Türk Silahlı Kuvvetleri, uygulamaya destek vermek amacıyla silah altına alınan ve temel eğitimlerini tamamlayan daha fazla sayıda öğretmeni MEB emrine vermiştir. Aynı zamanda öğretmen iken silah altına alınanların temel askerlik eğitimlerini bir ay on güne indirmiştir. MEB emrine verilen asker öğretmenlerden er statüsünde olanlar 17 ay, yedek subay statüsünde olanlar 15 ay süreyle “asker öğretmen” unvanıyla görev yapmaktadır.

Asker öğretmenlerden, silah altına alınmadan önce Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yer alan 28 ilde görev yapanlar, temel eğitimlerinden sonra aynı illere atanmakta, silah altına alınmadan önce diğer 53 ilde görevli olanlar da yine bu 28 ilin emrine atanmaktadırlar. Asker öğretmenlerin görevlendirilmelerinde kadro koşulu aranmamaktadır.

2.2.3.  Rehber Öğretmenler

Norm kadro çalışmalarında, rehber öğretmen normuna esas ölçütler yüksek tutulmasına rağmen, halen 9.000 civarında rehber öğretmen gereksinimi bulunmaktadır. Açığı gidermek için, eğitim bilimleri fakülteleri ile eğitim fakültelerinin eğitim programları-öğretim, ölçme-değerlendirme, eğitim yönetimi-ekonomisi-plânlaması ve halk eğitimi bölümlerinden mezun, hâlen sınıf öğretmeni olarak görev yapanlardan koşulları uygun olan yaklaşık 600 öğretmen, 2000 yılında rehber öğretmen olarak görevlendirilmiş, öğretim yılı içerisinde başarılı bulunanların yıl sonunda hizmet içi eğitime alınarak branşlarının rehber öğretmen olarak değiştirilmesi öngörülmüştür. 600 sınıf öğretmeni rehber öğretmen olarak görevlerine devam etmektedir.

Ancak bu öğretmenlerin branşlarının değiştirilmesi sağlanamamıştır. Ayrıca, rehber öğretmenliği esas alan eğitimi almasına rağmen sınıf öğretmeni olarak görevli 186 öğretmenin branşları Ağustos 2001’de rehber öğretmen olarak değiştirilmiştir. Bu iki düzenlemeyle sağlanan yaklaşık 886 öğretmen kaynağı, üniversitelerden bir yılda gelen kaynağa yakın olmuştur. Aynı yöntemlerle son iki yılda 1.500’e yakın ticaret meslek lisesi meslek dersleri öğretmeni ve 250’ye yakın iş eğitimi (ticaret) öğretmeninin branş değişikliği sağlanmıştır.

Bu uygulamalarla;

• Öğretmenlerin alanlarında veya yakın alanlarında çalıştırılmalarıyla daha etkin, daha verimli olmaları ve motivasyonu sağlanmaktadır.
• Branşlarının değiştirildiği alanlarda öğretmen gereksiniminin karşılanmasına katkıda bulunulmaktadır.

2001 yılından itibaren öğretmen olarak atanacaklar, özel yarışma sınavına tabi tutulmak suretiyle girilen meslekler için yapılacak eleme sınavı hakkında yönetmelik kapsamında sınava alınmaktadır. Branşında ayrılan kontenjan kadar adayın en yüksek puandan başlayarak ataması gerçekleştirilmektedir.

2.2.4. İngilizce Dil Öğreticiliği

İngilizce dil öğreticiliği istihdamı, illerin İngilizce öğretmenine olan gereksinimi ve olabilecek, potansiyel istekli durumu dikkate alınarak, MEB tarafından  yapılacaktır. Kısmi zamanlı İngilizce dil öğreticiliğinde, geçici konumda personel çalıştırıldığından, herhangi bir şekilde iş bağlantısı bulunan veya İngilizce öğretmenliğinden emekli olanlardan da yararlanılabilmektedir.

Bu bağlamda, İngilizce dil öğreticisi olarak görev alacaklarda devlet memuru olarak atanacaklarda aranacak koşulların yanı sıra; öğretim durumu bakımından;

• Yükseköğretim kurumlarının İngilizce Öğretmenliği, İngiliz Dili ve Edebiyatı, Amerikan Kültürü ve Edebiyatı, Dil Bilimi, Mütercim/Tercümanlık (İngilizce) bölümleri ile yabancı dilde eğitim yapan yükseköğretim kurumlarının lisans düzeyinde İngilizce öğretim yapan bölümlerinden mezun olmak,
• Yurt içi yükseköğretim kurumlarının yukarıda belirtilen programları dışında kalan programlarından veya Yüksek Öğretim Kurulunca denkliği kabul edilmek kaydıyla yurt dışındaki yüksek öğretim kurumlarından mezun olmakla birlikte Kamu Personeli Yabancı Dil Bilgisi Seviye Tespit Sınavında (KPDS) en az (B) düzeyinde ve TOEFL, İELTS sınavlarında başarılı olmak

koşulu aranmaktadır. Bu koşulları taşıyanların, hizmet sözleşmesi yapabilmeleri için, görev almak istedikleri il veya ilçe milli eğitim müdürlüklerine başvurmaları gerekmektedir. 2001-2002 öğretim yılında da aynı sayıda İngilizce dil öğreticisi çalıştırılabilmesi bakımından MEB’in teklifi, Maliye Bakanlığının uygun görüşü ile birlikte Bakanlar Kurulu Kararı haline dönüştürülmesi için Başbakanlığa gönderilmiştir.

2.2.5.  Emeklilik

Son beş yılda emekliye ayrılan öğretmen sayısı 41.300’dür. 2001 yılında emekliye ayrılan 8.842 öğretmen sayısı 2000 yılındaki 11.128 sayısından yaklaşık % 30 daha azdır. Emekliye ayrılan öğretmenlerin çalışan öğretmenlere oranı 1,77 kadardır.

3. ÖĞRETMEN ATAMALARI

MEB’e bağlı okulların öğretmen gereksinimini karşılamak amacıyla 2001 yılında; Mart ayı içerisinde 2.223, Eylül ayı içerinde 27.246,  Ekim ayı içerisinde 824 ve Kasım ayı içerinde 1.775 olmak üzere 32.068’i ilk defa; 8.256’sı yer değiştirme suretiyle  toplam  40.324 öğretmenin ataması yapılmıştır.

Son beş yılda 188.544 öğretmen ataması yapılmıştır.

SON BEŞ YILDA ATANAN ÖĞRETMEN SAYILARI

SON BEŞ YILDA İLK DEFA ATANAN ÖĞRETMENLERİN ORANLARI    

©2002 T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI
Tüm hakları saklıdır.